จากหลักพันถึงสิบล้านหลังคา: บทเรียนความสำเร็จและล้มเหลวจากโครงการหนุน ‘หลังคาโซลาร์’ ทั่วโลก

เปิดตัวเป็นที่เรียบร้อยสำหรับโครงการ ‘โซลาร์ภาคประชาชน’ หรือบางคนอาจรู้จักในชื่อ ‘โครงการโซลาร์ล้านหลังคา’ ซึ่งรัฐบาลจะมอบเงินอุดหนุนการติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ 50,000 บาท ให้กับ 1,000,000 ครัวเรือน
ตัวเลข ‘หนึ่งล้าน’ ดูจะหวือหวาอยู่ไม่น้อย แต่ไทยก็ไม่ใช่ชาติแรกที่กำหนดเป้าหมายด้วยจำนวนมากระดับนี้ หลายประเทศมีการตั้งเป้าให้ภาคประชาชนเข้าถึงแหล่งพลังงานโซลาร์ในจำนวนมหาศาลก่อนไทยหลักสิบปี ด้วยเหตุนี้ เราจึงอยากชวนสำรวจโครงการล้านหลังคาในเวอร์ชันประเทศอื่นๆ ว่าเกิดขึ้นมาด้วยสถานการณ์แบบไหน แล้วพวกเขาดำเนินการเรื่องนี้อย่างไร ก่อนจะเดินทางมาสู่เวลาที่ไทยจะมีโครงการล้านหลังคาเช่นเดียวกัน
เป้าหมายหลักพันในวันที่ ‘โซลาร์ครัวเรือน’ เหมือนยังเป็นไปไม่ได้
โครงการพลังงานแสงอาทิตย์ในลักษณะนี้เริ่มปรากฏจากเหล่าประเทศที่เดินหน้าเปลี่ยนผ่านทางพลังงานอย่างเป็นจริงเป็นจังมาตั้งแต่ไหนแต่ไร เช่น ‘เยอรมนี’ และ ‘ญี่ปุ่น’ แต่ก่อนที่โลกจะได้เห็นตัวเลข 1,000,000 ประเทศเหล่านี้ก็เริ่มต้นจากหลักร้อยหลักพันมาก่อน
ในปี 1990 เยอรมนีผุดโครงการที่ชื่อว่า ‘1000-Dächer-Programm’ หรือ 1,000 Roofs Program โดยที่รัฐบาลกลางและรัฐบาลท้องถิ่นอุดหนุนเงินรวมกัน 70% สนับสนุนการติดตั้งระบบโซลาร์ขนาด 1-5 kWp บนหลังคาบ้านพักอาศัย
ส่วนอีก 4 ปีถัดมา ญี่ปุ่นเริ่มโครงการ ‘Residential PV System Monitor Program’ ซึ่งมีการอุดหนุนเงินจำนวนหนึ่งเพื่อสนับสนุนการติดตั้งระบบโซลาร์เช่นเดียวกัน แม้โครงการไม่ได้กำหนดเป้าหมายจำนวนหลังคาโดยตรง แต่ก็พบข้อมูลที่ระบุว่าในปี 1994 โครงการนี้เริ่มต้นจาก 577 ครัวเรือน จาก 1,000 ครัวเรือนที่สมัครเข้ามาร่วมโครงการ
แม้จะมีการอุดหนุนเงินเหมือนกัน แต่โดยหลักแล้วทั้ง 2 โครงการเลือกที่จะทดสอบกันคนละเรื่อง เยอรมนีต้องการทดสอบเรื่อง ‘เทคโนโลยี’ เพราะในช่วงเวลาดังกล่าว ยังไม่มีใครทราบแน่ชัดว่าพอเอาระบบโซลาร์มาใช้กับครัวเรือนทั่วไปแล้วจะเป็นอย่างไร มีความน่าเชื่อถือพอที่จะสามารถนำไปใช้เป็นวงกว้างได้จริงหรือไม่ ส่วนญี่ปุ่นต้องการทดสอบเรื่อง ‘ตลาด’ เพื่อให้เกิดความต้องการใช้ในประเทศอย่างแพร่หลาย เมื่อเกิดความต้องการที่มากก็อาจนำไปสู่การเกิด Mass production และส่งผลต่อต้นทุนที่ลดลง เพราะในเวลานั้นระบบโซลาร์ที่มีกำลังการผลิต 3 kW มีราคาอยู่ระหว่าง 5,000,000 – 6,000,000 เยน หรือคิดเป็นเงินบาทไทยในปี 2537 จะมีมูลค่าสูงถึง 1,200,000 – 1,500,000 บาทเลยทีเดียว
หากวัดผลความสำเร็จตามสิ่งที่ต้องการทดสอบ ก็ต้องบอกว่าผลของทั้ง 2 โครงการเป็นที่น่าพึงพอใจไม่น้อย เยอรมนีพบว่าระบบโซลาร์ใช้งานได้จริง มีความน่าเชื่อถือสูง แม้จะมีปัญหาเรื่องอินเวอร์เตอร์อยู่บ้าง ส่วนญี่ปุ่นสามารถดันให้ต้นทุนของระบบโซลาร์ลดลงได้เรื่อยๆ จากราวๆ 9,200 ดอลลาร์สหรัฐฯ/kWp (ประมาณ 310,000 บาท/kWp) ในปี 1994 เหลือราว 6,600 ดอลลาร์สหรัฐฯ/kWp (ประมาณ 220,000 บาท/kWp) เมื่อสิ้นสุดทศวรรษ
สหรัฐอเมริกากับเป้าหมาย ‘ล้านหลังคา’

ต่อมาในปี 1997 ยุคประธานาธิบดีบิล คลินตัน (Bill Clinton) ได้ประกาศท่ามกลางตัวแทนจากหลายๆ ประเทศในการประชุมพิเศษของสหประชาชาติว่าด้วยสิ่งแวดล้อมและการพัฒนาว่าสหรัฐฯ จะเดินหน้าติดตั้งระบบโซลาร์บนหลังคาอาคารบ้านเรือนและอาคารพาณิชย์ในสหรัฐฯ ให้ครบ 1,000,000 หลังภายในปี 2010 กลายเป็นโครงการที่ถูกเรียกว่า ‘Million Solar Roofs’
นอกจากความตั้งใจที่จะลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกขนานใหญ่ อีกด้านยังเป็นความพยายามรักษาสถานะเจ้าตลาดและแข่งขันได้ในวันที่อุตสาหกรรมโซลาร์ของเยอรมนีและญี่ปุ่นเติบโตอย่างรวดเร็ว ด้วยการเปลี่ยนผ่านจากตลาดเทคโนโลยีขั้นสูง เช่น เทคโนโลยีอวกาศ ให้ขยายไปสู่การใช้งานในวงกว้างมากขึ้น
ทว่า ยังไม่ทันจะเข้าสู่ปี 2010 ตามที่ตั้งเป้าเอาไว้ โครงการนี้ก็สิ้นสุดลงในปี 2005 โดยที่มีการติดตั้งระบบไปทั้งหมด 377,000 หลังเท่านั้น
ในเวลาไม่นานหลังโครงการล้านหลังคาของรัฐบาลกลางยุติลงอย่างไม่เป็นไปตามเป้า มุมหนึ่งของสหรัฐฯ รัฐแคลิฟอร์เนีย (California) กลับหาญกล้าประกาศเป้าหมาย 1,000,000 หลังคา เล็งติดตั้งกำลังการผลิตรวม 3 GW ภายในปี 2017
ในปี 2006 แคลิฟอร์เนียประสบปัญหาเรื่องวิกฤตพลังงานและไฟฟ้าดับเป็นช่วงๆ พวกเขาตระหนักว่าจะต้องหาวิธีการรับมือกับสิ่งที่เกิดขึ้น ซึ่งระบบโซลาร์คือคำตอบ แต่ขณะนั้นทั้งรัฐมีการติดตั้งโซลาร์เพียงประมาณ 20,000 ระบบ ซึ่งไม่เพียงพอต่อความต้องการพลังงานของทั้งรัฐ จึงนำไปสู่การกำเนิดโครงการนี้
แคลิฟอร์เนียไม่ได้แค่ประกาศเป็นเป้าหมาย แต่พวกเขายังประกาศใช้กฎหมายระดับรัฐ หรือกฎหมาย SB 1 เพื่อเดินหน้าโครงการนี้เต็มตัว และที่สำคัญพวกเขาไม่ได้นำงบประมาณทั้งหมดมาอุดหนุนการติดตั้งโดยตรงเพียงอย่างเดียว แต่ยังทำหลายๆ เรื่องร่วมกัน เช่น การเพิ่มเพดานค่าไฟเพื่อให้ขายไฟฟ้าคืนสู่ระบบได้มากขึ้น พร้อมกับแบ่งการดำเนินงานออกเป็นโครงการย่อยๆ สำหรับกลุ่มเป้าหมายที่ต่างกัน ได้แก่ การปรับปรุงบ้านและอาคารที่มีอยู่เดิม การสร้างมาตรฐานให้อสังหาริมทรัพย์ที่กำลังเกิดขึ้นใหม่ในเขตการไฟฟ้าเอกชนดูแล และการกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นร่วมบริหารจัดการโครงการในเขตที่การไฟฟ้าท้องถิ่นเป็นผู้ดูแล
ซึ่งโครงการนี้สามารถบรรลุเป้าหมายติดตั้ง 3 GW ได้ในปี 2015 ก่อนเป้าหมายที่วางไว้ถึงราว 2 ปี และติดตั้งครบ 1 ล้านระบบในปี 2019

หากว่าด้วยเป้าหมายด้านปริมาณ ก็พูดได้ว่าโครงการระดับชาติไม่สามารถบรรลุเป้าหมายเหมือนโครงการระดับรัฐ ซึ่งมีหลายปัจจัยที่สามารถอธิบายผลลัพธ์ของทั้งสองโครงการ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องบริบทที่ต่างกันของสองช่วงเวลา เพราะทั้งสองโครงการเกิดขึ้นห่างกันเกือบ 10 ปี แล้วเป็น 10 ปีที่เทรนด์เรื่องโซลาร์เปลี่ยนไปมาก โดยเฉพาะตั้งแต่ทศวรรษ 2000 เกิดการเติบโตของอุตสาหกรรมโซลาร์อย่างรวดเร็ว ผู้คนความเข้าใจเทคโนโลยีมากขึ้น ต้นทุนในการติดตั้งลดลง บวกกับกระแสความตระหนักต่อปัญหา Climate Change
ส่วนเหตุผลอีกด้านก็คงเป็นคำตอบในบริบทแบบสหรัฐฯ คือ ทุกๆ รัฐต่างมีกฎและระเบียบเป็นของตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเชื่อมต่อระบบโครงข่ายไฟฟ้า (Interconnection), Net Metering, กฎหมายเกี่ยวกับอาคาร แถมบางครั้งก็ติดขัดที่บางนิติบุคคลของแต่ละหมู่บ้านแต่ละอาคาร เพราะนิติบุคคลที่นั่นมีอำนาจมาก เท่ากับว่านิติบุคคลที่ใดตั้งข้อกำหนดห้ามติดตั้งแผงโซลาร์ การติดตั้งก็จะเกิดขึ้นได้ยากมาก ความสำเร็จในระดับรัฐจึงง่ายกว่าความสำเร็จที่เกิดขึ้นในระดับชาติอยู่เป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ยิ่งเจอความไม่ต่อเนื่องของนโยบาย เป้าหมายที่ตั้งไว้ก็ค่อยถอยฉากออกไป เหตุที่โครงการสิ้นสุดในปี 2005 เนื่องจากมีการเปลี่ยนผ่านไปสู่โครงการที่ชื่อว่า ‘Solar America’ ในปี 2006 ยุคประธานาธิบดีจอร์จ ดับเบิลยู. บุช (George W. Bush) ซึ่งเน้นเรื่องการพัฒนาเทคโนโลยีมากกว่า
แม้จะโครงการระดับชาติไม่บรรลุเป้าหมายเชิงปริมาณ แต่ก็ถือว่าการยอมรับเทคโนโลยี PV เติบโตอย่างมาก จาก 8% ของการติดตั้งพลังงานแสงอาทิตย์ในปี 1997 เป็น 41% ในปี 2005 ตามข้อมูลของกระทรวงพลังงานสหรัฐฯ ซึ่งมีผลต่อการเติบโตของอุตสาหกรรมโซลาร์ในทศวรรษต่อๆ มา
ตัวเลข 1,000,000 จึงกลายเป็นตัวเลขที่ไม่ไกลเกินกว่าที่ใครจะตั้งเป้าหมาย ในทศวรรษที่ 2010 มีหลายๆ ที่จากต่างมุมโลกที่ตั้งเป้าหมายด้วยตัวเลขเดียวกันนี้ เช่น ไต้หวัน ในปี 2012 ผ่านโครงการ ‘Million Rooftop PVs Promotion Project’ เพื่อแก้ปัญหาอุปกรณ์โซลาร์ล้นตลาด อันเป็นผลกระทบจากการที่อุตสาหกรรมโซลาร์ในจีนแผ่นดินใหญ่เติบโตขึ้นมาเป็นคู่แข่งอย่างรวดเร็ว อีกโครงการหนึ่งคือ ‘One Million Solar Homes’ ที่ประเทศแทนซาเนีย ในปี 2015 ซึ่งมีเป้าหมายที่แตกต่างออกไปจากโครงการที่ว่ามาทั้งหมด คือมุ่งขยายการเข้าถึงพลังงานไปยังพื้นที่ชนบท ซึ่งครัวเรือนเพียง 40% เท่านั้นมีไฟฟ้าใช้
เป้าหมายใหม่ ในวันที่ ‘ล้านหลังคา’ ยังน้อยไป
ในปี 2024 ‘อินเดีย’ ริเริ่มโครงการ ‘PM Surya Ghar: Muft Bijli Yojana’ โดยนเรนทรา โมดี (Narendra Modi) นายกรัฐมนตรีของอินเดีย เพื่อให้ประชาชนได้ใช้ไฟฟรี โดยตั้งเป้าหมายติดตั้งหลังคาโซลาร์ถึง ‘สิบล้าน’ ครัวเรือน ภายในเดือนมีนาคม 2027 ซึ่งคาดว่าจะสามารถเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าจากภาคครัวเรือนได้ถึงประมาณ 30 GW

อินเดียเป็นประเทศหนึ่งที่มีแนวโน้มต้องการพลังงานไฟฟ้าที่มากขึ้นเช่นเดียวกับที่อื่นๆ โดยรายงานของ IEA ในปี 2026 คาดการณ์ว่าความต้องการใช้ไฟฟ้าในอินเดียจะเติบโตเฉลี่ยปีละ 6.4% จนถึงปี 2030 แม้อินเดียจะประสบความสำเร็จในการขยายกำลังผลิตไฟฟ้าพลังงานโซลาร์เป็นอันดับต้นๆ ของโลก แต่สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับภาคครัวเรือนที่ยังเต็มไปด้วยข้อจำกัดมากมาย แถมบางรัฐก็มีนโยบายค่าไฟฟรีอยู่แล้ว จึงไม่มีอะไรจูงใจครัวเรือนในประเทศมากพอที่จะติดตั้งโซลาร์
โครงการนี้จึงทำหลายเรื่องไปพร้อมๆ กัน เพื่อให้ภาคครัวเรือนหันมาติดตั้งระบบโซลาร์ ได้แก่ การมอบเงินอุดหนุน สนับสนุนการเข้าถึงสินเชื่อ พัฒนาแพลตฟอร์มดิจิทัลเพื่อลดขั้นตอนที่ยุ่งยาก พัฒนาศักยภาพของบริษัทจำหน่ายไฟฟ้า ฝึกอบรมแรงงานและช่างติดตั้ง การสร้างความตระหนักรู้ต่อประชาชน และการพัฒนารูปแบบธุรกิจใหม่ที่ช่วยลดภาระการลงทุนของภาคครัวเรือน
ในเดือนพฤศจิกายน 2026 ปราลหัด โจชิ (Pralhad Joshi) รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงานใหม่และพลังงานหมุนเวียนของอินเดียได้ให้สัมภาษณ์กับสื่ออินเดียถึงความคืบหน้าของโครงการว่ามีผู้ได้รับประโยชน์ประมาณ 6,565,000 ครัวเรือน มีการติดตั้งระบบหลังคาโซลาร์แล้วมากกว่า 5.5 ล้านระบบ และทุกๆ 6 วัน สามารถติดตั้งระบบได้คราวละ 100,000 หลังคาเรือน
แต่โครงการใหญ่ระดับนี้มีหรือจะปราศจากข้อวิพากษ์วิจารณ์ โดยเฉพาะในมิติของความเหลื่อมล้ำ ครัวเรือนชนชั้นกลางในเมืองที่มีทุน โครงสร้างพื้นฐานและเข้าถึงเทคโนโลยีดิจิทัลร่วมโครงการได้ง่ายกว่าครัวเรือนที่มีรายได้น้อยที่มักอาศัยในสถานปลูกสร้างที่ไม่เอื้อต่อการติดตั้งหลังคาโซลาร์ แถมยังไม่มีข้อมูลแน่ชัดว่าสัดส่วนของผู้ที่ได้รับประโยชน์จากโครงการนี้เป็นอย่างไรบ้าง และปกติจากเดิมที่ผู้ให้บริการไฟฟ้าเก็บเงินกลุ่มกลุ่มอุตสาหกรรมและธุรกิจในอัตราที่สูงเพื่อมาอุดหนุนค่าไฟแก่ผู้มีรายได้น้อย เมื่อกลุ่มที่สามารถเข้าถึงโซลาร์ได้ง่ายใช้ไฟจากระบบน้อยลง ผู้ที่ไม่ได้ติดตั้งโซลาร์ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นครัวเรือนรายได้น้อยที่ไม่สามารถติดแผงโซลาร์ได้ จึงต้องเผชิญกับค่าไฟที่สูงขึ้นจากการแบกรับต้นทุนของบริษัทไฟฟ้าที่ใช้อุดหนุนเสถียรภาพของระบบสายส่งและการบำรุงรักษา
บทเรียนสำคัญจากโลกสู่ไทย
กว่าจะเดินทางมาถึงในปี 2026 หรือห้วงเวลาปัจจุบันที่ไทยกำลังดำเนินโครงการโซลาร์ภาคประชาชนหรือโครงการโซลาร์ล้านหลังคาในฐานะโครงการที่มีส่วนในการเปลี่ยนผ่านพลังงานของประเทศ โลกก็มีบทเรียนสำคัญมากมายเกี่ยวกับโครงการโซลาร์ล้านหลังคาให้เราได้ไตร่ตรองดู แม้ว่าโครงการจะเกิดขึ้นกันคนละพื้นที่ คนละเวลา คนละบริบทก็ตาม
บทเรียนสำคัญไม่ได้อยู่ที่เรื่องความสำเร็จในด้านขนาดและปริมาณเพียงอย่างเดียว และการอัดฉีดเงินโดยตรงก็ไม่ใช่หนทางเดียวที่โครงการใดโครงการหนึ่งจะประสบความสำเร็จ โครงการที่เกิดขึ้นตลอดหลายทศวรรษล้วนชวนเราให้มองปัจจัยอื่นๆ ควบคู่กันไปด้วย ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการสร้างตลาด การแก้ไขระเบียบ ผู้ที่เข้ามามีส่วนร่วมและได้รับผลประโยชน์ในโครงการ โดยที่เราจะอาจต้องตอบคำถามสำคัญให้ได้ว่าหน้าตา Ecosystem ที่จะเกิดขึ้นในระยะยาวของพลังงานแสงอาทิตย์ไทยที่เราอยากเห็นเป็นอย่างไร แล้วเรากำลังเดินไปสู่ทิศทางนั้นหรือไม่
อ้างอิง




ความคิดเห็น