top of page

ส่องโมเดล 'โซลาร์ชุมชน' ในต่างประเทศ: ทำแบบไหน ให้ใครพัฒนาและจัดการ ท้องถิ่น? เอกชน? สหกรณ์?

9 พ.ย.
ยาว 1 นาที

อัปเดตเมื่อ 10 พ.ย.


ปัจจุบัน เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางว่าเทคโนโลยีผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์มีต้นทุนต่อหน่วยต่ำที่สุด อย่างไรก็ตาม การลงทุนสร้างโครงสร้างพื้นฐานยังจำเป็น


แม้ต้นทุนติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปสำหรับบ้านเดี่ยวจะลดลงทั่วโลก แต่ต้นทุนระบบยังเป็นอุปสรรค เพราะครัวเรือนส่วนใหญ่มักใช้ไฟฟ้าในเวลากลางคืนหลังเลิกงาน จึงต้องใช้แบตเตอรีเพื่อเก็บพลังงานไว้ใช้ ยิ่งมีความจุสูง ราคาก็ยิ่งสูง ขณะที่ราคาแบตเตอรี่ไม่ลดลงมาระยะหนึ่งแล้ว หรือยังคงต้องรอจนกว่าจะมีเทคโนโลยีใหม่ที่ช่วยให้ราคาต่ำลง


กล่าวง่ายๆ คือ การติดตั้งหลังคาโซลาร์ไม่แพงนักเมื่อเทียบกับค่าครองชีพในประเทศพัฒนาแล้ว แต่การเพิ่มแบตเตอรี่เพื่อเก็บไฟฟ้าไว้ใช้ตอนกลางคืนทำให้ต้นทุนต่อหน่วยสูงขึ้น จนไฟฟ้าโซลาร์อาจไม่ย่อมเยาอย่างที่คิด


เพื่อแก้ปัญหานี้ หลายพื้นที่จึงหันมาใช้ “โซลาร์ชุมชน”


อะไรคือ "โซลาร์ชุมชน"?


โซลาร์ชุมชน หรือ “โครงการโซลาร์ชุมชน” (Community Solar Project) คือโครงการผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ในท้องถิ่น รวมถึงจำหน่ายและกักเก็บไฟฟ้าไว้ใช้ภายหลังแนวคิดหลักคือการร่วมลงทุนของชุมชนช่วยให้โครงการเกิดขึ้นได้ง่ายขึ้น เช่น การผลิตไฟฟ้าจากส่วนกลางแล้วจ่ายไปยังอาคารต่างๆ ซึ่งมีต้นทุนย่อมเยากว่าการติดตั้งระบบแยกทุกอาคาร


ระบบนี้อาจมองได้ว่าเป็น ‘โรงไฟฟ้าชุมชน’ ซึ่งครอบคลุมหลายสิบครัวเรือนได้ โดยโรงไฟฟ้ารับหน้าที่ติดต่อกับระบบไฟฟ้าส่วนกลางและจัดการขายไฟฟ้าแทนสมาชิก แต่ละครัวเรือนจึงไม่ต้องจ้างวิศวกรออกแบบหรือติดตั้งระบบเอง เพียงเชื่อมสายเมนจากโรงไฟฟ้าชุมชนเข้าบ้าน แล้วจ่ายค่าบริการหรือค่าสมาชิก แรงจูงใจสำคัญคือการประหยัดค่าไฟฟ้าในระยะยาว โดยไม่ต้องดูแลระบบเองเหมือนการติดตั้งบนหลังคาบ้านของใครของมัน สมาชิกจึงไม่ต้องจัดการปัญหานกทำรังใต้แผงหรือทำความสะอาดแผงเองทุกปี แต่ยังมีพลังงานสะอาดและหมุนเวียนใช้ถึงบ้าน


ระบบแบบที่ว่านี้ฟังดูดี แต่คำถามสำคัญที่ตามมาก็คือ ‘ใคร’ จะเข้ามาทำหน้าที่พัฒนาและบริหารจัดการโรงไฟฟ้าขนาดย่อมๆ ในชุมชนนี้?


จากการสำรวจในต่างประเทศ พบว่าไม่มี ‘สูตรสำเร็จ’ ในการจัดการ แต่มีแนวทางให้เลือกอยู่หลากหลาย โดยมีอยู่ 3 แนวทางหลักด้วยกัน ได้แก่การดำเนินงานโดยท้องถิ่น เอกชน และสหกรณ์

 

โซลาร์ชุมชนโดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น


รูปแบบพื้นฐานที่สุดของโซลาร์ชุมชนคือโครงการที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นริเริ่ม เช่น การเปลี่ยนไฟถนนเป็นระบบโซลาร์ที่พบได้ในไทย หรือการติดตั้งหลังคาโซลาร์บนอาคารรัฐ ซึ่งเป็นแนวทางหลักในญี่ปุ่น


ส่วนออสเตรเลียมีโครงการ “แบตเตอรี่ชุมชน” ที่รัฐบาลกลางจัดสรรงบประมาณให้รัฐบาลท้องถิ่นระดับสภาเมืองติดตั้งระบบโซลาร์และแบตเตอรี่ส่วนกลาง โดยมีเป้าหมายส่วนหนึ่งเพื่อสำรองไฟฟ้าในพื้นที่เสี่ยงภัยพิบัติ


โครงการขนาดเล็กเช่นนี้พบได้ทั่วโลก องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีงบประมาณอาจเห็นว่าการผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ใช้ในพื้นที่ส่วนกลางคุ้มค่ากว่าในระยะยาว เพราะหน่วยงานรัฐมักดำเนินงานในช่วงที่ผลิตไฟฟ้าโซลาร์ได้ดี จึงผลิตแล้วใช้ได้ทันทีโดยไม่ต้องกักเก็บ ช่วยให้ได้ไฟฟ้าต้นทุนต่ำ


อย่างไรก็ตาม โครงการเหล่านี้มักมีกำลังผลิตต่ำ ไม่เน้นผลิตและกักเก็บไฟฟ้าให้ครัวเรือนใช้ยามไม่มีแสงอาทิตย์ เนื่องจากงบประมาณจากภาษีท้องถิ่นมีไม่เพียงพอสำหรับสร้างระบบขนาดใหญ่ที่จ่ายไฟฟ้าให้ครัวเรือนในพื้นที่ได้อย่างทั่วถึง

 

โซลาร์ชุมชนโดยบริษัทเอกชน


เมื่อขาดเงินทุนด้านสาธารณูปโภค แนวทางตามกลไกตลาดคือเปิดให้ซื้อขายไฟฟ้าโซลาร์อย่างเสรี เพื่อจูงใจให้เอกชนลงทุนและเก็บค่าบริการอย่างเหมาะสม รูปแบบนี้พบได้ทั่วไปในสหรัฐอเมริกาและออสเตรเลีย


ผู้บริโภคจะได้รับส่วนลดค่าไฟฟ้ารายเดือน แต่เงื่อนไขการจ่ายเงินอาจต่างกัน เช่น ในสหรัฐอเมริกา อาจต้องจ่ายค่าสมาชิกรายปีให้โรงไฟฟ้าโซลาร์ชุมชนใช้บริหารและซ่อมบำรุง โดยบริษัทมีกำไรจากส่วนต่าง ผู้บริโภคยอมจ่ายเพราะเมื่อรวมค่าใช้จ่ายแล้ว ค่าไฟฟ้ายังถูกกว่าเดิม คล้ายการซื้อแพ็กเกจบริการแบบเหมาจ่ายเพื่อลดต้นทุนต่อหน่วย


ในออสเตรเลีย มีโครงการ Solar Farm ที่บริษัทดำเนินงานคล้ายนักพัฒนาอสังหาริมทรัพย์โดยซื้อที่ดินเปล่าในเขต “เอาต์แบ็ก” พื้นที่ชนบทห่างไกลที่แทบไม่มีคนอาศัยอยู่ มาพัฒนาเป็นพื้นที่ผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์แล้วแบ่งขาย ผู้ซื้อจะได้รับทั้งที่ดินและส่วนลดค่าไฟฟ้าเป็นเวลา 10 ปี โดยคำนวณว่าจะคืนทุนจากค่าไฟฟ้าที่ประหยัดได้ภายใน 8 ปี ผลตอบแทนที่เหลือจึงเป็นส่วนลดค่าไฟฟ้าอีก 2 ปีและตัวที่ดิน ซึ่งสามารถปล่อยเช่าระยะยาวเพื่อทำการเกษตรได้ตลอดโครงการ


โมเดลธุรกิจที่สร้างชุมชนพลังงานโซลาร์โดยเชื่อมคนในชนบท-เมืองเข้าด้วยกัน (ที่มา:The Haystacks Solar Garden )
โมเดลธุรกิจที่สร้างชุมชนพลังงานโซลาร์โดยเชื่อมคนในชนบท-เมืองเข้าด้วยกัน (ที่มา:The Haystacks Solar Garden )

ข้อดีของรูปแบบเอกชนคือความเรียบง่าย บริษัทมองผู้บริโภคเสมือนนักลงทุนที่จ่ายเงินก้อนเพื่อแลกกับส่วนลดในบิลค่าไฟฟ้า โดยรับประกันส่วนลดรายเดือนคงที่ ผู้บริโภคจึงไม่ต้องกังวลว่าความผันผวนของสภาพอากาศจะกระทบกำลังผลิตและค่าไฟฟ้าที่ประหยัดได้


รูปแบบนี้เหมาะกับสังคมที่เอกชนมีทุนพร้อมลงทุน และผู้คนมีความเป็นปัจเจกสูงแต่มีสำนึกชุมชนต่ำ เช่น สังคมเมืองใหญ่ ส่วนพื้นที่ที่มีสำนึกชุมชนสูงอาจเหมาะกับอีกรูปแบบหนึ่ง ซึ่งใช้กันมากในยุโรป

 

โซลาร์ชุมชนโดยสหกรณ์ชุมชน


ในยุโรป สหกรณ์เป็นองค์กรธุรกิจที่แพร่หลาย ไม่ได้หมายถึงเพียง “ร้านค้าสหกรณ์” แต่เป็นองค์กรที่สมาชิกเป็นเจ้าของและร่วมบริหารเพื่อประโยชน์ของสมาชิก ต่างจากบริษัททั่วไปที่มุ่งการเติบโตทางธุรกิจหรือผลตอบแทนทางการเงินของผู้ถือหุ้น


สหกรณ์จึงให้ความสำคัญกับประโยชน์ของสมาชิกมากกว่าการทำกำไรสูงสุด อีกลักษณะเด่นคือการตัดสินใจอย่างเป็นประชาธิปไตยตามหลัก “สมาชิก 1 คน มี 1 เสียง” ไม่ว่าจะถือหุ้นเท่าใด ต่างจากบริษัทเอกชนที่น้ำหนักคะแนนเสียงขึ้นอยู่กับจำนวนหุ้น


สหกรณ์ดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจได้หลากหลาย ทั้งการเกษตร สินค้าและบริการของกลุ่มอาชีพต่างๆ ตลอดจนการผลิตพลังงาน


ประเทศผู้นำด้านสหกรณ์พลังงานในยุโรปคือเยอรมนี ซึ่งเรียกองค์กรรูปแบบนี้ว่า Bürgerenergiegenossenschaft หรือ 'สหกรณ์พลังงานพลเมือง'


แนวคิดคือการตั้งนิติบุคคลในท้องถิ่นเพื่อลงทุนด้านพลังงานและแก้ปัญหาในพื้นที่ เยอรมนีมีประวัติการจัดตั้งสหกรณ์ด้านสาธารณูปโภคมานับร้อยปี ตั้งแต่ยุคขยายเครือข่ายไฟฟ้าที่สหกรณ์ทำหน้าที่ลงทุนสร้างเครือข่ายสายไฟฟ้าในพื้นที่ ชาวเยอรมันจึงคุ้นเคยกับองค์กรรูปแบบนี้มานาน


สหกรณ์พลังงานพลเมืองมีหน้าที่ศึกษาการใช้ไฟฟ้าในพื้นที่ และตัดสินใจเลือกสัดส่วนพลังงานหมุนเวียนกับกำลังผลิตที่เหมาะสม เช่น จะใช้กังหันลมหรือแผงโซลาร์เท่าใด จึงต่างจากบริษัทโซลาร์ทั่วไปที่เน้นตอบโจทย์ด้วยพลังงานแสงอาทิตย์เพียงอย่างเดียว สำหรับเยอรมนีซึ่งมีลมแรง พลังงานลมเป็นทางเลือกที่ช่วยให้ผลิตไฟฟ้าตอนกลางคืนได้ด้วยต้นทุนต่อหน่วยต่ำกว่า แต่กังหันที่ผลิตไฟฟ้าได้ดีต้องมีขนาดใหญ่เกินกว่าครัวเรือนทั่วไปจะลงทุนเอง จึงต้องอาศัยการลงขันผ่านสหกรณ์ นอกจากนี้ กังหันยังส่งผลต่อสิ่งแวดล้อมและทัศนียภาพ การตัดสินใจร่วมกันของชุมชนจึงช่วยหาทางออกที่ทุกฝ่ายพอใจ


สหกรณ์พลังงานชุมชนในเยอรมนี (ที่มา:https://sinn-sachsen.de/buergerenergiegenossenschaft-wirmachenenergie-eg)
สหกรณ์พลังงานชุมชนในเยอรมนี (ที่มา:https://sinn-sachsen.de/buergerenergiegenossenschaft-wirmachenenergie-eg)

สหกรณ์ยังเป็นตัวแทนสมาชิกในการเจรจาซื้อขายพลังงานส่วนเกินกับหน่วยงานพลังงานส่วนกลาง

ในทางปฏิบัติ สมาชิกสามารถซื้อไฟฟ้าจากสหกรณ์ได้ โดยราคาขายต้องครอบคลุมต้นทุนดำเนินงานและค่าบำรุงรักษาระบบในระยะยาว ประสบการณ์ใช้บริการจึงอาจไม่ต่างจากการซื้อไฟฟ้าจากเอกชนทั่วไป

ความต่างคือสหกรณ์นำกำไรมาจ่ายปันผลให้สมาชิก ดังนั้น แม้จ่ายค่าไฟฟ้าในอัตราเดียวกับการไฟฟ้าทั่วไป สมาชิกก็ยังได้รับผลตอบแทนกลับมาในรูปเงินปันผล


สหกรณ์พลังงานพลเมืองยังช่วยเพิ่มอำนาจต่อรองให้คนในพื้นที่ ผ่านการตัดสินใจไม่ซื้อขายพลังงานกับธุรกิจที่อาจสร้างปัญหา เช่น หากมีโครงการดาต้าเซนเตอร์ที่คนในท้องถิ่นไม่เห็นด้วย สหกรณ์อาจปฏิเสธการขายพลังงานเพื่อคัดค้านและผลักดันให้โครงการย้ายออกจากพื้นที่

 

สรุป: รูปแบบองค์กรของระบบโซลาร์ชุมชน


โซลาร์ชุมชนกับโซลาร์ระดับครัวเรือนไม่ได้ต่างกันมากในเชิงระบบ แต่โซลาร์ชุมชนมีกำลังผลิตและต้องใช้เงินลงทุนสูงกว่า จึงช่วยลดต้นทุนต่อหน่วยด้วยการประหยัดต่อขนาด (Economy of Scale) เช่น การยื่นแบบระบบไฟฟ้าและขออนุญาตเชื่อมต่อระบบในนามชุมชนครั้งเดียว แทนการดำเนินการทีละบ้าน ช่วยประหยัดทั้งต้นทุนและเวลา


องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นอาจเริ่มโครงการขนาดเล็กได้เอง แต่ระบบขนาดใหญ่อาจต้องอาศัยบริษัทเอกชนที่มีทุนและการทำงานอย่างเป็นมืออาชีพ หรือการลงขันของชุมชนพร้อมตั้งสหกรณ์เพื่อบริหารระบบพลังงานอย่างเป็นประชาธิปไตย


แม้มีหลายรูปแบบ จุดร่วมคือการลดค่าไฟฟ้าสุทธิของผู้เข้าร่วมในระยะยาว รวมถึงการบริหารที่ง่ายและต้นทุนต่ำกว่าการติดตั้งระบบแยกแต่ละครัวเรือนให้มีกำลังผลิตและความจุกักเก็บพลังงานรวมเท่ากัน


แม้ดูเหมือนประชาชนจะสร้างระบบเหล่านี้ได้โดยไม่ต้องพึ่งรัฐ และไม่มีประเทศใดที่รัฐลงทุนโซลาร์ชุมชนเพื่อจ่ายไฟฟ้าให้ครัวเรือนอย่างเป็นล่ำเป็นสัน แต่รัฐยังมีบทบาทสำคัญในการปรับกฎหมายให้รองรับรูปแบบที่เหมาะกับประเทศ เช่น เปิดทางให้โรงไฟฟ้าเอกชนขนาดเล็กขายไฟฟ้าแก่ชุมชนโดยตรง หรือปรับกฎหมายสหกรณ์ให้สหกรณ์พลังงานมีสถานะและระเบียบดำเนินงานที่ชัดเจน รวมถึงพร้อมรับงบประมาณส่งเสริมในอนาคต


ที่มา:

ความคิดเห็น


bottom of page